Kiedy przeszłość nie daje spokoju – jak pracować nad trudnymi wspomnieniami?
Trudne doświadczenia z przeszłości mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie w sposób bardziej złożony i długotrwały, niż często się zakłada. Choć dane wydarzenia należą już do przeszłości, ich konsekwencje mogą ujawniać się w teraźniejszości – w emocjach, reakcjach ciała, sposobie myślenia oraz w relacjach z innymi. Kluczowe znaczenie ma nie tylko to, co się wydarzyło, lecz także sposób, w jaki dane doświadczenie zostało zinterpretowane, przeżyte i zapisane w myślach. Bowiem to, jakie znaczenie nadajemy danemu doświadczeniu, a nie samo wydarzenie, decyduje o tym, czy zostaje ono przetworzone, czy też nadal powoduje napięcie i trudności. W tym sensie przeszłość nie oddziałuje na człowieka bezpośrednio, lecz poprzez utrwalone schematy poznawcze i emocjonalne, które nadal kształtują sposób reagowania na bieżące sytuacje.
Często pojawia się przekonanie, że sam upływ czasu powinien wystarczyć by uporać się z dana sytuacja. W praktyce jednak nieprzepracowane doświadczenia mogą pozostawać aktywne przez wiele lat. Przeszłość bywa wtedy obecna w sposób pośredni – poprzez reakcje emocjonalne nieadekwatne do sytuacji, poczucie ciągłego napięcia lub trudne do zrozumienia schematy zachowania.
Czym jest trauma i dlaczego nie zawsze jest „widoczna” ?
W potocznym rozumieniu trauma bywa kojarzona głównie z jednym, nagłym i dramatycznym zdarzeniem. Tymczasem mówi się coraz częściej, że równie obciążające mogą być doświadczenia długotrwałe, powtarzalne i pozornie mniej intensywne. Należą do nich między innymi chroniczny stres, brak stabilności emocjonalnej, zaniedbanie, długotrwałe poczucie zagrożenia czy funkcjonowanie w relacjach opartych na lęku i bezradności¹ . Obecnie posługujemy się już pojęciem CPTSD (Complex Post-Traumatic Stress Disorder), które odnosi się do skutków długotrwałych, powtarzalnych lub chronicznych doświadczeń traumatycznych, zwłaszcza tych, które miały miejsce w warunkach braku bezpieczeństwa, zależności lub ograniczonych możliwości ucieczki. Przykładami wydarzeń, które mogą prowadzić do CPTSD, są m.in. dorastanie w domu, w którym przez lata obecna była przemoc, chaos lub emocjonalna niedostępność rodziców; długotrwałe doświadczenie odrzucenia, krytyki lub zawstydzania; relacje, w których osoba była stale kontrolowana lub podporządkowana; a także wielomiesięczny lub wieloletni mobbing w pracy, zwłaszcza przy braku realnej możliwości odejścia lub uzyskania wsparcia.
Jak trudne wspomnienia funkcjonują w pamięci?
Jedną z charakterystycznych cech doświadczeń traumatycznych jest ich specyficzny sposób zapisu w pamięci. W przeciwieństwie do zwykłych wspomnień autobiograficznych nie są one w pełni zintegrowane z tym, co aktualnie dzieje się w naszym życiu. Często mają one charakter fragmentaryczny i sensoryczny, co oznacza, że powracają raczej jako obrazy, doznania cielesne, zapachy lub nagłe emocje niż jako spójna historia.
Owe nawracające myśli i obrazy mogą pojawiać się spontanicznie, bez wyraźnej kontroli. Towarzyszy im niekiedy silne pobudzenie emocjonalne, a innym razem poczucie odrętwienia i emocjonalnego dystansu. Takie wahania bywają dezorientujące i mogą prowadzić do poczucia utraty kontroli nad własnym funkcjonowaniem.
Ciało = nośnik doświadczeń z przeszłości
Konsekwencje trudnych doświadczeń często ujawniają się na poziomie somatycznym. Układ nerwowy, który przez długi czas funkcjonował w stanie zagrożenia, może pozostawać w podwyższonej gotowości nawet wtedy, gdy realne niebezpieczeństwo już nie istnieje. Objawia się to między innymi przewlekłym napięciem mięśniowym, zaburzeniami snu, dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi, bólami głowy czy trudnością w osiągnięciu stanu odprężenia². Reakcje te nie są świadomym wyborem ani „słabością”. Są skutkiem mechanizmów obronnych, które kiedyś pomagały przetrwać, ale już przestały pełnić tę rolę.
Unikanie i jego długofalowe konsekwencje
Naturalną reakcją na nadmiar trudnych bodźców jest unikanie. Może ono dotyczyć zarówno sytuacji zewnętrznych, jak i wewnętrznych stanów emocjonalnych. Osoba może unikać określonych miejsc, tematów rozmów, relacji lub aktywności, które w jakikolwiek sposób kojarzą się z przeszłym doświadczeniem.
Choć unikanie często przynosi krótkotrwałą ulgę, w dłuższej perspektywie prowadzi do utrudnienia funkcjonowania. Stopniowo rośnie liczba sytuacji, które postrzegamy jako zagrażające, a życie staje się coraz bardziej ograniczone. W ten sposób trudne wspomnienia, zamiast słabnąć, zyskują coraz większy wpływ na codzienność i stają się filtrem, przez który interpretujemy świat wokół nas.
Wpływ trudnych wspomnień na relacje
Nieprzepracowana przeszłość w dużej mierze oddziałuje na sposób budowania relacji z innymi. Nadmierna czujność, trudności z zaufaniem, silna potrzeba kontroli lub przeciwnie – emocjonalne wycofanie – mogą stanowić próbę ochrony przed ponownym zranieniem. Mimo, że mechanizmy te mają swoje źródło w realnych doświadczeniach – to w teraźniejszości mogą utrudniać tworzenie bezpiecznych i satysfakcjonujących relacji.
Z czasem może pojawić się poczucie izolacji, niezrozumienia lub narastającego dystansu wobec innych, a także trudność w odczuwaniu bliskości i bezpieczeństwa w relacjach.
Jak wygląda praca nad trudnymi wspomnieniami w psychoterapii
Psychoterapia pracy z traumą nie polega na gwałtownym skonfrontowaniu się z przeszłością. Byłoby to zbyt obciążające i mogłoby nasilić objawy. Proces terapeutyczny opiera się na stopniowym budowaniu poczucia bezpieczeństwa, regulacji emocji oraz uważnym, dostosowanym do możliwości pacjenta kontakcie z trudnymi doświadczeniami. Współczesna terapia kładzie nacisk na pracę etapami i na poczucie bezpieczeństwa. Zazwyczaj zaczyna się od stabilizacji, czyli nauki radzenia sobie z emocjami, lepszego rozumienia sygnałów z ciała oraz stopniowego odzyskiwania poczucia kontroli.
Dopiero gdy układ nerwowy zyskuje większą zdolność tolerowania napięcia, możliwe staje się stopniowe przyglądanie się trudnym wspomnieniom. Celem nie jest ponowne przeżywanie traumy, lecz jej integracja – nadanie jej miejsca w historii życia bez dominującego wpływu na teraźniejszość³.
Co robić jak trudne wspomnienia powracają?
Zadbaj o poczucie bezpieczeństwa – naucz się uspokajać ciało i emocje (oddech, przerwy, czas sam na sam).
Rozpoznawaj sygnały z ciała – spójrz na napięcie, zmęczenie, pobudzenie i reaguj na nie wcześniej. Nazwij co czujesz
Wracaj do wspomnień stopniowo – małymi fragmentami, nie za dużo na raz. Zostań w teraźniejszości – to, co trudne, wydarzyło się w przeszłości, pamiętaj o tym.
Sprawdzaj myśli i przekonania – zauważ, co mówisz o sobie i świecie pod wpływem dawnych doświadczeń.
Zadbaj o regulację – po kontakcie ze wspomnieniem wróć do technik uspokajających, rób to, co pomaga ci się uspokoić
Celem tych kroków nie jest powrót do traumy, lecz sprawienie, by przestała ona rządzić teraźniejszością. Chodzi o to, by przeszłość była historią, a nie scenariuszem codziennych reakcji — by obecne wybory, emocje i relacje wynikały z tego, co dzieje się teraz, a nie z tego, co kiedyś było źródłem zagrożenia.
Słowo na koniec
Przepracowanie trudnych wspomnień może prowadzić do poprawy jakości życia, relacji oraz samooceny. Choć proces ten bywa długotrwały i wymaga cierpliwości – odpowiednio prowadzona psychoterapia może przynosić trwałe i znaczące zmiany w naszym życiu. 
Istotne oprócz tego jest zrozumienie, że celem terapii nie jest wymazanie przeszłości ani zapomnienie o tym, co się wydarzyło. Chodzi raczej o odzyskanie swobody wyboru w teraźniejszości – możliwości reagowania w sposób adekwatny do aktualnej sytuacji, a nie do dawnych zagrożeń. W tym sensie praca z traumą nie polega na powracaniu do bólu, lecz na stopniowym odzyskiwaniu przestrzeni na życie, w którym przeszłość przestaje kierować naszą teraźniejszością.
Umów się na konsultację z psychologiem lub psychoterapeutą Centrum INDYGO.
Źródła:
¹ Herman, J. L. (2015). Trauma and Recovery. Basic Books.
² Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.
³ Siegel, D. J. (2012). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are (2nd ed.). New York, NY: Guilford Press.
Artykuł autorstwa psycholog – Karoliny Kamińskiej
Nasi specjaliści zajmujący się zmęczeniem:
Kilka słów o mnie:
Zapraszam szczególnie osoby, które mają poczucie utknięcia w przeszłości, pragnące poprawić swoje poczucie własnej wartości bądź przyjrzeć się swojemu funkcjonowaniu w różnych obszarach jak np. w relacjach interpersonalnych i pragnące popracować nad swoimi emocjami.
Zakres wiekowy pacjentów:
– Dorośli od 18 roku życia
Kamila Czajkowska
Kilka słów o mnie:
W pracy terapeutycznej kieruję się indywidualnym podejściem do każdej trudności jakiej doświadcza pacjent. Ważna jest dla mnie relacja terapeutyczna oparta na zaufaniu i otwartości. Uważam, że atmosfera akceptacji i zrozumienia sprzyja poznawaniu siebie i dokonywaniu zmian.
Zakres wiekowy pacjentów:
- Dorośli
Aleksandra Blicharska
Kilka słów o mnie:
Zakres wiekowy pacjentów:
– Młodzież od 16 r.ż.
– Dorośli
Anna Chrzanowska
Kilka słów o mnie:
Moje podejście opiera się na uważności, ciekawości i szacunku dla wewnętrznego świata drugiej osoby. Moim celem jest wspieranie osób w odkrywaniu ich emocji, potrzeb oraz potencjału. Wierzę, że każdy z nas zasługuje na zrozumienie i pomoc w trudnych momentach życia.
Zakres wiekowy pacjentów:
– Dzieci powyżej 10 roku życia
– Dorośli.
